نياز به تغييرات در مطالعات حوزه سلامت

  از ديرباز مشكل بزرگ بسياري از ژورنال­ها يافتن مقالات با ارزش و قابل چاپ بوده است. اما آيا ژورنال­هاي پزشكي مديريت پزشكي جامعه ما را به عهده دارند؟ آيا حتي مي­توانند به­صورت آينه­اي، منعكس كننده مسائل موجود باشند؟ كدام راهبرد اساسي بايد مدنظر باشد؟ برخي ژورنال­ها تاثيرات به­سزايي در طب داشته­اند. اولين گزارش مربوط به علت مالاريا و ارتباط سرطان با سيگار در BMJ چاپ شد. چاپ مقاله تاثير آسپرين در پيشگيري از بروز بيماري­هاي قلبي – عروقي در NEJM باعث كمياب شدن كوتاه مدت آسپرين در داروخانه­هاي آمريكا در اوايل دهه 90 ميلادي شد. در طي ساليان دراز ژورنال­هاي پزشكي بيشتر ساختار علمي پيدا كرده اند اما هم­چنان در بسياري از آن­ها خصوصا ژورنال­هاي نوپا، " poor science " نيز چاپ مي­شود. در بسياري از كشورها ارتقاء در ساختار دانشگاهي بر اساس چاپ مقالات است. نه تنها تعداد مقالات بلكه نوع و فاكتور تاثيرپذيري ژورنالي كه مقاله در آن چاپ شده است نيز بسيار اهميت دارد. بودجه­هاي پژوهشي بسياري از دانشگاه­ها براساس ميزان پژوهش­ها، رتبه­بندي مقالات چاپ شده و در نهايت امتيازات كسب شده از آن­ها تعيين مي­گردد. گرايش به مطالعات پرسشنامه­اي به­ دليل سهولت روش كار و سرعت نتيجه­گيري(البته به زعم برخي نويسندگان) ، نتيجه­ي همين سياستگذاري اشتباه است. از اين­رو محققان تلاش مي­كنند مقالات خود را سريعتر به چاپ برسانند؛ اما دغدغه سردبيران بايد انتخاب مقالات خوب و با كيفيت باشد. عدم طرح يك سوال پژوهشي مناسب از ديگر دلايل رشد مقالات ضعيف است كه اين مطلب ناشي از انجام مطالعه در حوزه­هاي غير مرتبط با رشته­ي تخصصي محقق مي­باشد و باعث مي­شود مطلب ارائه شده از انسجام و قوام كافي برخوردار نباشد.

  دركشورهاي توسعه يافته عده­ي زيادي با روش هاي غير علمي "unscientific methods" سعي در ارائه راهكارها و تشويق به انجام روش­هاي درماني دارند كه بر اساس پايه­هاي پاتوفيزيولوژيك بيماري­ها تبيين و اجرا نشده اند . كسب درآمدهاي مالي، باقي ماندن در رقابت­هاي علمي بين دانشگاهي و بين كشوري نيز  مي­تواند توجيه كننده افزايش چاپ مقالاتي باشد كه كيفيت چنداني ندارند. ميزان سود حاصله "net profit" در ژورنال­هاي پزشكي گاه تا 40 درصد مي­رسد. در كشورهاي پيشرفته بسياري از ژورنال­ها روش سنتي فروش به مراكز دانشگاهي را كنار گذاشته اند و با فروش reprint مقالات به شركت­هاي داروسازي و همچنين دريافت مقادير متنابهي پول از دانشگاه­ها جهت ارائه اجازه نامه براي دسترسي به بسته­هاي ژورنالي كه خود ارائه مي­كنند، سعي در افزايش درآمدهاي خود دارند.

  در كشورهاي در حال توسعه بسياري از مقالات چاپ شده اجراء مجدد پژوهش­هاي خارجي مي­باشد و عملا تاثيري در پيشرفت علم ندارند و مقالاتي كه مورد پذيرش قرار نمي گيرد وضعي از اين بدتر دارند. بازي با آمار از ديگر روش هاي مورد استفاده در مقالات ضعيف مي باشد. بسياري از اختلافات مشاهده شده در مطالعات صرفا به دليل اختلاف معني­دار در محاسبات آماري است و در تجربه باليني تفاوت ارزشمندي ندارند. اين مقالات اگرچه مي توانند در بعضي موارد در گسترش علم موثر باشند اما مشكلات بهداشتي – درماني جوامع در حال توسعه را حل نمي­كنند و علي­رغم هزينه­ي سرمايه­هاي ملي، سودي عايد توده­ي مردم نخواهد كرد.

  اين طرز تفكر كه" مقاله بنويسيم تا ارتقا پيدا كنيم " بايد با اين تفكر كه" مطالعه كنيم تا در پيشبرد علم موثر باشيم" جايگزين شود. زماني كه اين تفكر در جامعه­ي دانشگاهي نهادينه شود ژورنال­هاي ما نيز مانند ژورنال­هاي بزرگ دنيا در سرنوشت و زندگي عامه مردم تاثيرگذار خواهند بود به­علاوه مانند ساير مناطق دنيا سودآور مي­شوند و نه تنها هزينه­هاي خود را تامين مي­كنند بلكه در ساير حوزه­هاي مربوط به سلامت نيز مثمرثمر خواهند بود. مطالعه دكتر رضائيان كه در اين شماره به چاپ رسيده است به تفصيل به تحليل اين مشكل پرداخته است.

    علي مقتدري- صالحه صنعتي­نيا