در حال حاضر حجم زيادی از مقالاتی که هر ماه به دفتر " مجله " مي­رسند مطالعاتی هستند که با استفاده از پرسشنامه انجام شده­اند. عنوان بسياری از آن­ها ارزيابی آگاهی يا نگرش افراد در مورد مسائل مختلف پزشکی- بهداشتی است. برخی نيز پس از يک مداخله نه­چندان مهم نظير آموزش مسواک زدن در مناطق توسعه نيافته، آموزش استفاده از پشه­بند در مناطق مالارياخيز و يا آموزش خودآزمايی پستان جهت غربالگری کانسر پستان در زنان به ارزيابی آگاهی افراد توسط پرسشنامه مي­پردازند. اما آيا اين­ها واقعا تحقيق­اند. شايد چند دهه قبل­تر از اين، سنجش آگاهی و نگرش افراد در مورد مسائل مختلف، کاری بسيار باارزش و نوين محسوب مي­شد؛ اما آيا امکان دارد که با آموزش، آگاهی افراد در مورد يک پديده­ی آموختنی بيشتر نشود؟ اگر امکان دارد چرا ما فرزندانمان را به مدرسه مي­فرستيم؟

  بدون در نظر گرفتن موضوع اين مطالعات، در اکثر اين مقالات از پرسشنامه­های خودساخته استفاده مي­شود. اگرچه ساختن پرسشنامه بسيار آسان و ساده به نظر مي­رسد اما معتبر ساختن آن بسيار دشوار است و البته زمانی طولانی مي­طلبد. برخی به اشتباه از پرسشنامه­های معتبر که جهت غربالگری ( Screening ) بيماري­ها طراحی شده­اند بهره مي­برند؛ غافل از اين­که اين پرسشنامه­ها صرفا جهت غربالگری طراحی شده­اند و تشخيص نهايی طبق معمول با پزشک است. صورت سوم زمانی است که از ترجمه پرسشنامه­های استاندارد بدون بررسی روايی و پايايی نسخه ترجمه شده استفاده مي­شود در اين حالت نيز مانند صور قبلی اعتبار پرسشنامه و در نتيجه اعتبار مطالعه زير سوال مي­رود.

  بيشتر اين مقالات مورد قبول هيئت تحريريه قرار نمي­گيرند و درصد کمتری با تغييرشکل و بازنويسی به­صورت " گزارش کوتاه " يا " نامه به سردبير " مورد پذيرش قرار مي­گيرند که البته اين آراء هر از چندگاهی مورد اعتراض نويسندگان متوقع قرار مي­گيرند. در پاسخ به اين دسته از نويسندگان که در دوره پژوهش­های دهه­های گذشته سير مي­کنند بايد گفت که مقررات فعلی در ايالات متحده آمريکا پژوهش ( Research ) را به­صورت " کنکاش و جستجوی سيستماتيک طراحی شده برای توسعه يا مشارکت در علم عمومی " تعريف مي­نمايد.¹ اگر اين تعريف را برای "پژوهش" در ايران نيز در نظر بگيريم بخش زيادی از مطالعات انجام شده در کشور ما پژوهش نيستند و تنها صرف هزينه، وقت و سرمايه­های ملی مي­باشند. در حال حاضر سيستم­های ارزشيابی دانشگاه­ها و مراکز آموزش عالی به اين نکات توجه کافی ندارند پس اين وظيفه ژورنال­های علمی است تا با ارزش­گذاری صحيح مقالات، محققان را وادار نمايند تا با تفکر بيشتر موضوعات و روش­های اجرای بهتر وبه­روزتری برای انجام مطالعات خود انتخاب کنند. برای نيل به اين هدف لازم است ژورنال­های پزشکی بيشتراز آن­که به­نفع محققين بهداشتی اعم از پزشکان، پرستاران و غيره عمل کنند به­نفع بيماران تغيير جهت دهند.

  بنابر آن­چه گفته شد از اين پس مطالعاتی که با رويکردهای قديمی انجام شوند و به رشته تحرير درآيند در مجلات علمی- پژوهشی اقبال کمتری برای چاپ خواهند داشت؛ مگر اين­که با پيشنهاد يک روش آموزشی جديد و کارا تغيير نگرشی ژرف در تفکر يا عملکرد افراد مورد ارزيابی ايجاد کنند و يا روشی موثرتر از پرسشنامه برای سنجش نگرش افراد معرفی نمايند.

  تا زمانی که محققين و ما، دست­اندرکاران انتشار علوم پزشکی، ياد نگيريم که تحقيق برای " پيشبرد علم " است نه " چاپ مقاله " و " ارتقای شغلی " ، بايد منتظر مقالات بيشتری از اين جنس باشيم.

  1. Kim SYH, Holloway RG. Is it research? An increasing common question. Neurology 2010 75:102-104.

  علی مقتدری- صالحه صنعتي­نيا